มาลาเรีย หรือ “ไข้จับสั่น” เป็นโรคติดเชื้อที่ยังคงเป็นปัญหาสาธารณสุขสำคัญของโลก โดยเฉพาะในเขตร้อนและกึ่งร้อน องค์การอนามัยโลก (WHO) ประเมินว่าในปี 2024 มีผู้ป่วยมาลาเรียทั่วโลกราว 263–282 ล้านราย และมีผู้เสียชีวิตประมาณ 600,000 ราย ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้รวมถึงประเทศไทย โรคนี้ยังพบได้ในพื้นที่ป่าเขาและบริเวณชายแดน การวินิจฉัยที่รวดเร็วและถูกต้องจึงเป็นหัวใจสำคัญของการรักษาและการควบคุมโรค

บทความนี้จะพาไปรู้จักเชื้อมาลาเรียอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่ชนิดของเชื้อ วงจรชีวิต อาการ การจำแนกชนิดเชื้อ ไปจนถึงวิธีการวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ และการนำชุดตรวจแบบรวดเร็ว (Rapid Test) มาใช้คัดกรองในงานจริง

1. มาลาเรียคืออะไร และเกิดจากอะไร

มาลาเรียเกิดจากเชื้อโปรโตซัวสกุล Plasmodium ซึ่งมีพาหะนำโรคคือยุงก้นปล่องตัวเมีย (Anopheles) เมื่อยุงที่มีเชื้อกัดคน เชื้อในระยะสปอโรซอยต์ (sporozoite) จะเข้าสู่กระแสเลือดและไปเจริญเติบโตในตับก่อน จากนั้นจึงออกมาบุกรุกและทำลายเม็ดเลือดแดง ทำให้เกิดอาการของโรค

ช่องทางการติดต่อ

ส่วนใหญ่ติดต่อผ่านการถูกยุงก้นปล่องตัวเมียที่มีเชื้อกัด

อาจติดต่อผ่านการรับเลือด การใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน และจากแม่สู่ลูกในครรภ์ได้

ไม่ติดต่อจากคนสู่คนผ่านการสัมผัสทั่วไป

2. เชื้อมาลาเรียมีกี่ชนิด

เชื้อ Plasmodium ที่ก่อโรคในคนมี 5 ชนิดหลัก (บางแหล่งนับ P. ovale แยกเป็น 2 สายพันธุ์ย่อย คือ P. ovale curtisi และ P. ovale wallikeri จึงรวมเป็น 6 ชนิด) โดย 2 ชนิดที่เป็นภัยคุกคามมากที่สุดคือ P. falciparum และ P. vivax

ชนิดเชื้อ	ลักษณะเด่น / ความรุนแรง	รูปแบบไข้	การกระจาย / ข้อสังเกต
P. falciparum	รุนแรงและอันตรายที่สุด เป็นสาเหตุหลักของการเสียชีวิต อาจลุกลามรุนแรงภายใน 24 ชม.	ไข้ทุก ~48 ชม. (tertian ชนิดร้ายแรง) มักไม่เป็นจังหวะชัดเจน	พบมากที่สุดในแอฟริกา และพบในเอเชีย/ไทย
P. vivax	กระจายกว้างที่สุด มีระยะ “ฮิปโนซอยต์” แฝงในตับ ทำให้กลับเป็นซ้ำได้	ไข้ทุก ~48 ชม. (benign tertian)	เด่นในเอเชียและลาตินอเมริกา พบบ่อยในไทย
P. malariae	อาการมักไม่รุนแรง แต่อาจอยู่ในร่างกายได้นานหลายปี	ไข้ทุก ~72 ชม. (quartan)	พบประปรายทั่วเขตร้อน
P. ovale	อาการมักไม่รุนแรง มีระยะแฝงในตับ กลับเป็นซ้ำได้ (curtisi / wallikeri)	ไข้ทุก ~48 ชม. (benign tertian)	พบมากในแอฟริกาตะวันตก
P. knowlesi	มาจากลิงเป็นหลัก เพิ่มจำนวนเร็ว อาจรุนแรงได้	ไข้ทุกวัน ~24 ชม. (quotidian)	พบในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะมาเลเซียและพื้นที่ป่า

จุดที่ห้องปฏิบัติการต้องระวัง

P. knowlesi ดูคล้าย P. malariae (ระยะโต) และคล้าย P. falciparum (ระยะวงแหวน) ภายใต้กล้องจุลทรรศน์ จึงอาจถูกวินิจฉัยสับสนได้

การแยกชนิดที่ถูกต้องมีผลต่อการเลือกยาและการพยากรณ์โรคโดยตรง

3. วงจรชีวิตและระยะของเชื้อในเลือด (มีกี่แบบ)

หลังเชื้อออกจากตับเข้าสู่เม็ดเลือดแดง เชื้อจะพัฒนาเป็นระยะต่าง ๆ ที่เห็นได้จากฟิล์มเลือด ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญของการ “แยกชนิดเชื้อ” และ “ระบุระยะของเชื้อ” โดยทั่วไปแบ่งเป็น 4 ระยะหลัก:

1. ระยะวงแหวน (Ring / immature trophozoite) — ระยะแรกสุด รูปร่างคล้ายแหวน ในระยะนี้ทุกชนิดของเชื้อมีหน้าตาคล้ายกันมาก จึงแยกชนิดด้วยตาเปล่าได้ยาก
2. ระยะโทรโฟซอยต์ (Trophozoite) — เชื้อเจริญเต็มที่ขึ้น มีเม็ดสีมาลาเรีย (malarial pigment) เริ่มเห็นความต่างระหว่างชนิดชัดเจนขึ้น
3. ระยะแบ่งตัว/ชิซอนต์ (Schizont) — เชื้อแบ่งตัวเป็นเมอโรซอยต์หลายตัวภายในเม็ดเลือดแดง ก่อนเม็ดเลือดแดงแตกและปล่อยเชื้อออกไปติดเซลล์ใหม่
4. ระยะเซลล์สืบพันธุ์ (Gametocyte) — ระยะสืบพันธุ์ที่ยุงรับไปแพร่ต่อ; ของ P. falciparum มีลักษณะเฉพาะคล้ายกล้วยหรือเสี้ยวพระจันทร์

Ref: https://alliedguru.com/determination-of-malaria-parasites/

เกร็ดความรู้สำคัญ

ใน P. falciparum มักพบเฉพาะระยะวงแหวนและเซลล์สืบพันธุ์ในเลือดส่วนปลาย เพราะระยะโตจะไปเกาะตามผนังหลอดเลือด การพบหลายระยะหรือเม็ดเลือดแดงติดเชื้อหลายตัวจึงเป็นเบาะแสของชนิดนี้

P. vivax และ P. ovale มีระยะ “ฮิปโนซอยต์” (hypnozoite) แฝงในตับ ทำให้โรคกลับเป็นซ้ำได้แม้รักษาในกระแสเลือดหายแล้ว

4. ลักษณะอาการของมาลาเรีย

อาการระยะแรกมักไม่จำเพาะ คล้ายไข้หวัดหรือไข้ทั่วไป ทำให้วินิจฉัยยากหากไม่ได้นึกถึง โดยทั่วไประยะฟักตัวอยู่ที่ประมาณ 7–30 วันหลังถูกยุงกัด อาการที่พบบ่อย ได้แก่:

• ไข้ หนาวสั่น และเหงื่อออก ซึ่งอาจเกิดเป็นรอบ ๆ (วงจรไข้จับสั่น)
• ปวดศีรษะ ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ อ่อนเพลีย
• คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ท้องเสีย
• ภาวะโลหิตจางจากเม็ดเลือดแดงแตก และตับ/ม้ามโต

อาการรุนแรง (พบมากใน P. falciparum):

• ซึม สับสน ชัก หรือหมดสติ (มาลาเรียขึ้นสมอง)
• หายใจลำบาก ภาวะการหายใจล้มเหลว
• ไตวาย ดีซ่าน น้ำตาลในเลือดต่ำ และภาวะโลหิตจางรุนแรง

คำเตือน

มาลาเรียชนิด P. falciparum หากไม่ได้รับการรักษา อาจลุกลามรุนแรงและถึงแก่ชีวิตได้ภายใน 24 ชั่วโมง การวินิจฉัยที่รวดเร็วจึงสำคัญมาก

5. การแยก/จำแนกชนิดเชื้อ ทำอย่างไร

การ “แยกเชื้อ” มีความหมายหลัก 2 ระดับ คือ (1) แยกว่าเป็นมาลาเรียหรือไม่ และ (2) แยกว่าเป็นเชื้อชนิดใด การจำแนกชนิดทำได้หลายแนวทาง:

5.1 จำแนกด้วยลักษณะทางสัณฐานวิทยาใต้กล้องจุลทรรศน์

เป็นวิธีมาตรฐานที่ใช้กันมานาน โดยอาศัยความแตกต่างของรูปร่างเชื้อในแต่ละระยะ และการเปลี่ยนแปลงของเม็ดเลือดแดงที่ติดเชื้อ เกณฑ์ที่ใช้แยกชนิด เช่น:

• ขนาดของเม็ดเลือดแดงที่ติดเชื้อ (โตขึ้นหรือปกติ) เช่น P. vivax/P. ovale มักทำให้เม็ดเลือดแดงโตขึ้น
• จุดหรือเม็ดในเม็ดเลือดแดง เช่น Schüffner’s dots ใน P. vivax/P. ovale
• จำนวนเมอโรซอยต์ในระยะชิซอนต์ และรูปร่างเซลล์สืบพันธุ์ (เช่น รูปกล้วยใน P. falciparum)
• การพบหลายระยะพร้อมกัน หรือเม็ดเลือดแดงติดเชื้อหลายตัว

5.2 จำแนกด้วยแอนติเจน (Antigen-based)

ชุดตรวจรวดเร็ว (Rapid test) ตรวจหาแอนติเจนจำเพาะของเชื้อ

5.3 จำแนกด้วยวิธีอณูชีววิทยา (Molecular)

เทคนิค PCR และ real-time PCR สามารถแยกชนิดเชื้อได้อย่างแม่นยำที่สุด ตรวจพบเชื้อปริมาณน้อย และช่วยยืนยันกรณีที่กล้องจุลทรรศน์หรือ Rapid test แยกชนิดได้ยาก เช่น P. knowlesi

6. การวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ

WHO แนะนำว่าผู้ที่สงสัยมาลาเรียทุกรายควรได้รับการยืนยันด้วยการตรวจหาเชื้อ (parasite-based diagnosis) ก่อนเริ่มการรักษา วิธีหลักที่ใช้ในห้องปฏิบัติการ ได้แก่:

วิธีตรวจ	ข้อดี	ข้อจำกัด
กล้องจุลทรรศน์ (Giemsa-stained smear) — มาตรฐานอ้างอิง	แยกชนิดเชื้อได้, นับปริมาณเชื้อ (parasitaemia) ได้, ราคาถูก	ต้องใช้ผู้เชี่ยวชาญและเวลาในการอ่าน, ความไวขึ้นกับทักษะผู้ตรวจ, ไม่เหมาะกับงานภาคสนามเร่งด่วน
ชุดตรวจรวดเร็ว (Rapid Test)	ทราบผลใน 15–20 นาที, ทำได้ง่ายไม่ต้องใช้เครื่องมือซับซ้อน, เหมาะกับการคัดกรองและภาคสนาม	นับปริมาณเชื้อไม่ได้, อาจให้ผลบวกค้างหลังรักษาหาย (HRP2), ความไวลดลงเมื่อเชื้อน้อย
PCR / Molecular	ความไวและความจำเพาะสูงสุด, ตรวจเชื้อปริมาณน้อยและแยกชนิดได้แม่นยำ	ค่าใช้จ่ายสูง, ต้องใช้เครื่องมือและบุคลากรเฉพาะทาง, ใช้เวลามากกว่า
Serology (ตรวจแอนติบอดี)	ใช้บอกการเคยติดเชื้อ เหมาะกับงานระบาดวิทยาและคัดกรองผู้บริจาคเลือด	ไม่เหมาะกับการวินิจฉัยการติดเชื้อเฉียบพลัน

7. ตรวจคัดกรองด้วย Rapid Test ได้หรือไม่ และทำงานอย่างไร

คำตอบคือ “ได้” — ชุดตรวจรวดเร็ว (Rapid test) เป็นเครื่องมือคัดกรองมาลาเรียที่ WHO ยอมรับและใช้แพร่หลายทั่วโลก โดยเฉพาะในพื้นที่ที่เข้าถึงกล้องจุลทรรศน์ได้ยาก Rapid test ใช้หลักการ immunochromatography (lateral flow) ตรวจหาแอนติเจนของเชื้อจากเลือดเพียงไม่กี่หยด และอ่านผลได้ภายใน 15–20 นาที

แอนติเจนที่ใช้ตรวจ

• HRP2 (Histidine-Rich Protein 2): แอนติเจนจำเพาะของ P. falciparum — ความไวสูงต่อเชื้อชนิดนี้
• pLDH (Plasmodium Lactate Dehydrogenase): มีทั้งแบบ pan-pLDH ที่พบในเชื้อหลายชนิด และแบบจำเพาะชนิด; เด่นที่หายไปเร็วหลังเชื้อถูกกำจัด จึงสะท้อนการติดเชื้อที่ยังมีอยู่จริง
• Aldolase: แอนติเจนร่วม (pan-specific) ที่พบในเชื้อมาลาเรียทุกชนิด ใช้ในบางผลิตภัณฑ์

ชุดตรวจ Malaria Pf/Pan — ทางเลือกเพื่อการคัดกรองที่เร็วและแม่นยำ

NS Promedica ขอแนะนำชุดตรวจ Malaria Pf/Pan เป็นชุดทดสอบแบบรวดเร็วชนิด immunochromatography ที่ตรวจหาแอนติเจนเพื่อแยกระหว่าง P. falciparum (Pf) และเชื้อมาลาเรียชนิดอื่น ๆ (Pan) ได้ในการทดสอบเดียว เหมาะสำหรับงานคัดกรองทั้งในโรงพยาบาล คลินิก หน่วยเคลื่อนที่ และพื้นที่ห่างไกล

Malaria Pf/Pan test (Cassette) – NS Promedica

ข้อดีของชุดตรวจ Malaria Pf/Pan

จุดเด่น	ประโยชน์ต่อผู้ใช้งาน
รู้ผลรวดเร็ว	อ่านผลได้ภายในราว 15–20 นาที ช่วยให้แพทย์ตัดสินใจรักษาได้เร็ว ลดความเสี่ยงของภาวะรุนแรง
แยกชนิดเบื้องต้น (Pf vs Pan)	บอกได้ว่าเป็น P. falciparum ซึ่งอันตรายที่สุด หรือเป็นชนิดอื่น เพื่อช่วยวางแผนการรักษาที่เหมาะสม
ใช้งานง่าย	ใช้เลือดเพียงไม่กี่หยด ไม่ต้องใช้เครื่องมือซับซ้อน เหมาะกับบุคลากรหลายระดับและงานภาคสนาม
ความไว–ความจำเพาะตามเกณฑ์	ออกแบบให้ผ่านเกณฑ์มาตรฐานสำหรับงานคัดกรอง ลดทั้งผลลบลวงและผลบวกลวง
เหมาะกับพื้นที่จำกัดทรัพยากร	ไม่ต้องพึ่งกล้องจุลทรรศน์หรือไฟฟ้า เก็บรักษาและพกพาสะดวก เหมาะกับพื้นที่ชายแดน/ป่าเขา
รองรับการคัดกรองจำนวนมาก	ช่วยคัดกรองผู้ป่วยกลุ่มเสี่ยงได้รวดเร็วในคราวเดียว เพิ่มประสิทธิภาพการเฝ้าระวังโรค

สรุป

มาลาเรียยังเป็นโรคที่ต้องเฝ้าระวัง โดยเฉพาะ P. falciparum ที่รุนแรงและอาจถึงชีวิตได้อย่างรวดเร็ว การวินิจฉัยที่ถูกต้องและทันเวลาคือกุญแจสำคัญ การตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์ยังเป็นมาตรฐานอ้างอิง ขณะที่ชุดตรวจรวดเร็วแบบ Pf/Pan ช่วยเติมเต็มช่องว่างด้านความเร็วและการเข้าถึง ทำให้คัดกรองผู้ป่วยได้ไวขึ้นและส่งต่อการรักษาได้ทันท่วงที

ชุดตรวจ Malaria Pf/Pan จึงเป็นทางเลือกที่ตอบโจทย์ทั้งความรวดเร็ว ความสะดวก และการแยกชนิดเชื้อเบื้องต้น เหมาะกับงานคัดกรองในหลากหลายสถานการณ์ เมื่อใช้ร่วมกับการยืนยันผลตามความเหมาะสม จะช่วยยกระดับการดูแลผู้ป่วยและการควบคุมโรคมาลาเรียได้อย่างมีประสิทธิภาพ

แหล่งอ้างอิงเชิงวิชาการ: WHO Fact Sheet & World Malaria Report 2024–2025, CDC DPDx, Merck Manual และวารสาร Malaria Journal